Nevşehir'in 18 km. kuzeyinde olan Avanos'un antik dönemdeki adı 'Venessa'dır. Çok sayıda çanak çömlek atölyesi bulunan ilçede seramik yapım geleneği Hititlerden beri süregelmektedir. Kızılırmak'ın getirdiği kırmızı toprak ve milden elde edilen seramik çamuru, Avanoslu seramik sanatçılarının elinde şekil almaktadır. 

  Avanos'u (Venessa) ikiye ayıran ve Anadolu'nun en uzun nehri olan Kızılırmak ve onun çevresi, çağlar boyunca çok sayıda olaylara sahne olmuştur. Lydia'lılarla Med'ler arasında beş yıl süren savaş Kızılırmak havzasında olmuş, her iki taraf bu savaştan oldukça büyük zarar görmüştür. Bu savaşın altıncı yılında bir çarpışma esnasında ve ortalığın çok karışmış bir anında güneş tutulması olduğunda her iki taraf tanrıları kızdırdıklarını düşünerek çarpışmayı keserler ve hemen bir barış sözleşmesi yaparlar. Kilikyalı Syennesis ve Babilli Labynetos'u kendilerine aracı seçerler. İki kral bir araya gelerek Lydia Kralı Alyattes, kızı Alyenis'i Med Kralı Kyaxares'in oğluna, Astyages'le evlendirir.

  Gerçi  bu dönemin önemli doğa filozofu Karialı Hexamyes'in oğlu Thales, M.Ö.28 Mayıs 585 tarihinde olagelen güneş tutulmasını önceden hesaplayarak haber vermişti. (Herodot I, 74)

Avanos yakınlarında, Kızılırmak'ın hemen kenarındaki bir Roma mezarlığında ele geçen mermerden lahit, Merkez Kapadokya Bölgesi'nde bugüne kadar ele geçen tek lahit olması açısından ilginçtir. Lahit, 1971 yılında tesadüfen ortaya çıkmış, semerdam biçimindeki kapağı kimliği tespit edilmeyen şahıslarca açılmış ve içindeki buluntular ne yazık ki çalınmıştır. Ceset üzerinde yapılan patolojik ve paleoantropolojik araştırmalar sonucunda lahitin, saçları kına ile boyanmış bir kadına ait olduğu anlaşılmıştır.

  M.S.1. ve 2. yüzyıla tarihlenen lahit, 2.20m. uzunluğunda, 70cm., yüksekliğinde, 78cm. genişliğinde olup beyaz mermerden yapılmıştır. Kapağı semerdam biçiminde olan lahdin  köşelerinde akroterler ve her iki tarafında da beşer arslan kafası yer alır. Lahdin iki uzun kenarı 'girland' adı verilen yapraklardan, çiçeklerden oluşan uzunca hevenk biçiminde kabartma olarak yapılmış bezemelerle süslüdür. Girlandlar her iki tarafta üçer adet olup aralarında yarım kabartma sütunlar yer almaktadır. İki dar yüzde girland içinde gorgo başı bulunmaktadır. Gorgo (Meduza), Yunan mitolojisinde saçları yılanlarla örülü, alınlarından yaban domuzu dişleri fışkıran, üç kız kardeşe verilen isimdir.  Üç kız oldukları halde efsaneye adı karışan yalnız Meduza'dır. Mezarı soymak isteyenlere ve mezarı kötü ruhlara karşı koruyucu olması için yapılmıştır. Lahit, halen Nevşehir Müze Müdürlüğü'nde sergilenmektedir.

  Lahit'in bulunduğu alanın bir Roma nekropolü olabileceği düşünülerek Nevşehir Müze Müdürlüğü'nce bu alanda arkeolojik kazılar yapılmış ancak büyük bir Bizans nekropolü açığa çıkarılmıştır. 

Çok sayıda çanak çömlek atölyesi bulunan Avanos'ta seramik yapım geleneği Hititlerden beri süregelmektedir. Kızılırmak'ın getirdiği kırmızı toprak ve milden elde edilen seramik çamuru, Avanoslu seramik sanatçılarının ellerinde şekil almaktadır.

  Avanos'ta 13. yüzyıl Selçuklu Dönemi'ne tarihlenen Saruhan Kervansarayı ve Alaaddin Camii bulunmaktadır.